Pytania, które zaczynały się przy ulu

Jan Dzierżon urodził się 16 stycznia 1811 roku w Łowkowicach. Po studiach teologicznych został księdzem, a znaczną część życia związał z Karłowicami na Śląsku. Obok obowiązków duszpasterskich prowadził pasiekę. Muzeum w Kluczborku przedstawia go jednocześnie jako badacza, praktyka i popularyzatora: człowieka, który obserwacje zamieniał w rozwiązania przydatne innym. [1]

W jego dorobku spotykają się dwa problemy. Pierwszy był konstrukcyjny: jak dostać się do plastrów, żeby nie rozcinać za każdym razem całego gniazda? Drugi biologiczny: dlaczego z jaj składanych w rodzinie rozwijają się tak różne osobniki? Dzisiaj odpowiedzi poznaje się na kursie. Dla dziewiętnastowiecznego pszczelarza wymagały one długotrwałych obserwacji, porównywania rodzin i dyskusji z ludźmi, którzy nie zawsze przyjmowali nowe wyjaśnienia.

Zanim plaster stał się czymś, co można wyjąć

W gnieździe ze stałą zabudową plaster jest częścią wnętrza ula. Dostęp do jednej jego strony nie daje jeszcze możliwości obejrzenia pozostałych. Dzierżon rozwijał rozbieralny ul skrzynkowy oraz stosował snozy, czyli listewki podtrzymujące plastry. To właśnie ten kierunek prac muzeum określa jako uruchomienie gniazda. [1]

Różnicę najłatwiej zrozumieć przy przeglądzie. Wyjmowany plaster można odwrócić, obejrzeć z obu stron i porównać z następnym. Pszczelarz otrzymuje dostęp do jaj, larw, zapasów i miejsca potrzebnego rodzinie. Nie jest już zdany wyłącznie na ruch na wylotku albo na to, co uda się zobaczyć od spodu. Konstrukcja ula staje się narzędziem poznawania pszczół.

Snoza nie była jeszcze pełną współczesną ramką. Warto zachować tę różnicę, bo rozwój uli rozbieralnych miał wiele etapów. Sam Langstroth w swoim dziewiętnastowiecznym podręczniku odnosił się do pracy Dzierżona i wcześniejszych badaczy. Historia nie składa się tutaj z jednego wynalazku, który z dnia na dzień zastąpił wszystkie pozostałe. [3]

Truteń, który nie potrzebuje ojca

Najbardziej znanym osiągnięciem Dzierżona jest teoria dzieworództwa pszczół, opublikowana w 1845 roku. Jej istota była dla ówczesnego odbiorcy zaskakująca: trutnie rozwijają się z jaj niezapłodnionych. Rozród rodziny nie przebiega więc według prostego schematu, w którym każde rozwijające się jajo musi wcześniej zostać zapłodnione. [2]

Dzisiejsza biologia potwierdza, że w typowym rozrodzie pszczoły miodnej z jaj zapłodnionych powstają samice, a z niezapłodnionych samce. Robotnica i matka są samicami; ich różny rozwój wiąże się z warunkami wychowu larwy. Wyjaśnienie Dzierżona pozwalało zatem odróżnić dwie osobne sprawy: powstanie samca lub samicy oraz wychowanie samicy na matkę albo robotnicę. [4]

To nie była ciekawostka oderwana od pasieki. Jeżeli rodzina wychowuje trutnie, sama obecność jaj nie dowodzi jeszcze, że odtwarza także pokolenie robotnic. Zrozumienie rozrodu zmienia sposób odczytywania tego, co widać na plastrze. Odkrycie naukowe zaczyna pracować w rękach pszczelarza, nawet jeśli podczas zwykłego przeglądu nikt nie przywołuje nazwiska jego autora.

Wiedza musiała wyjść poza jedną pasiekę

Dzierżon publikował książki i artykuły, uczestniczył w życiu organizacji pszczelarskich oraz przedstawiał wyniki swojej pracy. W 1872 roku otrzymał doktorat honoris causa Uniwersytetu w Monachium. Zmarł 26 października 1906 roku. Pozostawił dorobek, którego znaczenie obejmowało zarówno biologię rodziny, jak i sposób gospodarowania. [1, 2]

Najciekawsze jest właśnie połączenie tych dwóch dziedzin. Łatwiejszy dostęp do plastra daje lepszą obserwację. Trafniejsze wyjaśnienie biologiczne pozwala wyciągnąć z obserwacji sensowny wniosek. Jedno bez drugiego byłoby niepełne: wygodny ul nie tłumaczy jeszcze życia pszczół, a teoria ma ograniczoną wartość praktyczną, gdy nie można sprawdzić jej w rodzinie.

W 120. rocznicę śmierci Dzierżona warto więc zobaczyć w nim więcej niż nazwisko na pomniku. Jego dokonania przypominają, dlaczego współczesne pszczelarstwo opiera się na możliwości zajrzenia do gniazda i na gotowości do poprawiania własnych wyjaśnień. Zwyczajny plaster trzymany w dłoniach jest dobrym miejscem, od którego można tę historię zacząć.